[ م / 35 ] چنان كه پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم فرمود : « شرك در امت من ، نهان‌تر از خراميدن مورچه بر سنگ صاف است . » « 1 » تسترى گويد : « اين ، باطن آيه است ، اما ظاهر آيه ، همان مشركان عرب هستند كه به خدا ايمان دارند ؛ چنان كه خداى تعالى فرمود : « وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ » « 2 » . با اين حال ، آنان مشرك‌اند كه به برخى از پيامبران ايمان دارند و به برخى ديگر نه . » « 3 » بنابراين وى ظهر و بطن قرآن را در هم نياميخته و هر يك را با رعايت امانت ، جداگانه ياد كرده است . افزون بر آن ، برداشت بطن ياد شده ، مستند به روايت پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم است و از سوى ديگر ، برداشت مفهوم كلى آيه با در نظر گرفتن مناسبت نزديك است - چنان‌كه در گذشته گفتيم - بنابراين همهء شرايط تأويل صحيح را دارد . آرى ، فروآوردن قرآن تا مرز زبان - كه گنجايش آن ، محدودهء وضع مىباشد - مانع از ره‌يافتن آن به فراتر از سراپرده‌هاى غيب و موجب بسته شدن باب فهمى است كه گنجايش آن ، عقل رشيد و پشتيبانش ، ادراكاتى است كه عرصهء آن ، فراتر از عقل مىباشد . آرى ، اين همان دل مىباشد كه مرز مشخصى ندارد ؛ چه ، عرش فرود تجلّىهاى پروردگار متعال بر كشور جسم است . [ م / 36 ] چنان كه در حديث قدسى آمده است : « نه آسمان و نه زمينم گنجايش مرا ندارند ، ولى دل بندهء مؤمنم ، گنجايش مرا دارد . » « 4 » اين همان دلى است كه خداوند آن را ويژهء سپردن اسرار ساخت و انسان به هنگام سرگردانى ، بايد راه را از او جويا شود .

--> ( 1 ) . حاكم ، ج 2 ، ص 291 ؛ الكامل ، ج 7 ، ص 240 . ( 2 ) . زخرف ( 43 ) 87 : « اگر از آنان بپرسى كه چه كسى آنان را آفريده است ، همانا خواهند گفت : خدا . » ( 3 ) . تفسير تسترى ، ص 83 . ( 4 ) . بحار الانوار ، ج 55 ، ص 39 .